Tachtig jaar geleden pakten de Duitsers mijn opa Jan Baarssen op bij de grote razzia in de Noordoostpolder. De Duitsers voerden hem samen met verschillende andere Urkers af naar Duitsland. In aanloop naar de tachtigjarige herdenking van de razzia vertel ik zijn verhaal. In deze aflevering: de razzia van 17 november 1944.
Na een opleiding tot timmerman is Jan Baarssen werkzaam als polderarbeider in kamp Zwartemeer in de Noordoostpolder. Op 17 november 1944 vindt in die polder een grote razzia plaats.
Hanns Albin Rauter is tijdens de Tweede Wereldoorlog de baas van de Duitse politie en SS in Nederland. In de nacht van 16 op 17 november geeft hij het bevel tot de razzia. De Noordoostpolder is een broeinest geworden van verzetsmensen en onderduikers. Ook vinden er wapendroppings plaats.
De Duitsers willen het verzet en de oprukkende geallieerden zo veel mogelijk wind uit de zeilen te nemen. Daarom besluiten ze de Noordoostpolder uit te kammen. De Duitsers pakken zo’n 2000 mannen en jongens op. De actie staat niet op zichzelf. In dezelfde periode vinden ook in Rotterdam grote razzia’s plaats.
Kamp Zwartemeer in de vroege morgen
Rond zes uur in de morgen omsingelen de Duitsers Kamp Zwartemeer. Het is een van de barakkenkampen in de pas drooggevallen polder, van waaruit de polder in cultuur wordt gebracht. Jan Baarssen en de andere polderarbeiders staan op het punt aan het werk te gaan, maar dat hoeft niet meer. Even krijgen ze gelegenheid om hun dekens en schaarse bezittingen te pakken.
Dan moeten ze zich opstellen in rijen en tellen de Duitsers het aantal gevangen. Ze dreigen met de doodstraf als er mannen ontsnappen. In colonne gaan ze te voet op weg naar Vollenhove. Voor, naast en achter de mannen lopen gewapende Duitsers. In Vollenhove verblijven ze ’s nachts in overvolle lokalen in de plaatselijke school.
De volgende dag marcheren ze verder, via Zwartsluis naar Meppel. De Duitsers schieten soms langs de rijen om ontsnappen te ontmoedigen. Toch weten verschillende mannen te ontsnappen, waaronder de Urker Klaas Kramer.
Ook in Meppel is een lokale school hun onderdak. Onder de honderden gevangen is een groep van veertien Urkers. Gerrit Hoefnagel houdt een dagboek bij. Louwe Gnodde vertelt jaren na de oorlog, geholpen door opa’s vriend Jan Bos, het verhaal in Het Urker Volksleven. Hun getuigenissen, aangevuld met herinneringen van Jan Baarssen, zijn de bronnen van dit verhaal.
Op 18 november vindt ook op Urk een razzia plaats. Hierbij worden tientallen Urker mannen gevangen genomen. Zij vormen een andere groep en komen op andere plekken in Duitsland terecht. Het dagboek van Sjoerd Snoek is voor deze groep de belangrijkste bron.
Abraham Vuijsje
In Meppel blijkt zich een Jood onder de gevangenen te bevinden: Abraham Vuijsje. Vuijsje krijgt de vernederende taak om de toiletten schoon te maken. Volgens sommige getuigenverklaringen vegen de SS’ers ook letterlijk de vloer van de toiletruimte met hem aan. Na een poosje is Vuijsje echter spoorloos verdwenen.
Onder de opgepakte Urkers ontstaat het verhaal dat hij in een gamel (een grote pan) uit de school is ontsnapt. Dit verhaal is echter niet correct. Na de oorlog blijkt dat een Nederlandse SS’er hem heeft geholpen te ontsnappen. Vuijsje overleeft de oorlog en emigreert later naar Amerika.
De Duitsers zijn woest als ze de ontsnapping van Vuijsje bemerken. Ze dreigen de gevangen polderwerkers dood te schieten als niemand opbiecht dat hij de Jood heeft helpen te ontsnappen.
Louwe Gnodde herinnert zich dat ze de kans krijgen nog een briefkaart naar huis te sturen. Hij schrijft zijn ouders dat het zijn laatste bericht zal zijn. Spoedig zal hij doodgeschoten worden, vanwege de ontsnapping van de Jood. Jan Bos verdonkeremaant de briefkaart, zodat deze niet naar Urk gestuurd wordt. Hij vindt dat je je ouders niet zulke berichten mag sturen.
In deze moeilijke situatie lezen de mannen psalm 91, een psalm over Gods bescherming in gevaren. Uiteindelijk maken de Duitsers hun dreigement niet waar. Wel worden de mannen nog dezelfde avond op transport gezet naar Duitsland.
Een Vaste Burcht
Gerrit Hoefnagel verhaalt hoe de mannen vlak voor vertrek met elkaar ‘Een Vaste Burcht’ zingen. Het Lutherlied geeft de mannen troost en hoop in deze moeilijke situatie. Met de woorden van het lied stellen ze hun vertrouwen op God. Al drukt het leed, al dreigt het lot: Hij doet Zijn hulp verschijnen.
Hoefnagel schrijft dat het zingen plaatsvindt in de school waar ze gevangen zitten, nog voor ze op station Meppel in de trein naar Duitsland stappen. D.A. Klumpje, afkomstig uit Kampen, schrijft in zijn memoires ook over het zingen van het Lutherlied. Hij vermeldt dat de mannen ‘Een Vaste Burcht’ inzetten op het moment dat de trein het station van Meppel verlaat.
Ook neemt Klumpje een kopie van een verzetskrant op, waarin een anonieme verzetsman beschrijft hoe enkele mannen in een van de treinwagons beginnen te zingen. Het gezang wordt overgenomen in de andere wagons. De laatste zinnen van het lied vormen een aanklacht tegen de Duitsers: De vijand […] draagt zijn rusting nog, van gruwel en bedrog, maar zal als kaf verdwijnen.
Naar Duitsland
De wagons van de gereedstaande trein op station Meppel zijn al flink vol. Aan boord zijn mannen die bij de razzia in Rotterdam zijn opgepakt. Schreeuwend en stompend persen de Duitsers de polderarbeiders de trein in. De veertien Urkers willen koste wat kost bij elkaar blijven en weten een plek in dezelfde wagon te bemachtigen.
De wagons zijn nu overvol. Vanwege ruimtegebrek moeten de mannen staan. Er is ook geen mogelijkheid om je behoefte te doen. Ze rijden ’s nachts om het risico op geallieerde beschietingen te verminderen. Via Beilen en Winschoten bereiken ze de Duitse grens. Na een reis van meer dan een dag komen ze in het Duitse Lingen aan.
Lees ook: Het leven van Jan Baarssen voor de razzia (deel 1)
Lees ook: Dwangarbeid en bombardementen in Duitsland (deel 3)
Bronnen:
- Hoefnagel, G., Dagboek zoals geraadpleegd op: https://klthoefnagel4.wixsite.com/gerrithpolderrazzia
- Klumpjen, D.A. en A. van Doorn, Razzia in de Noordoostpolder en de wegvoering naar Duitsland (IJsselmuiden 1993).
- Ruiten, Jaap, ‘Grote razzia van 1944 trof ook Urkers’, zoals geraadpleegd op: https://www.spanvis.com/lemmer/oorlog-lemmer-lemsterland/arbeidsdienst-in-duitsland-1/arbeidsdienst-in-duitsland-4
- Weerstand, K., ‘Deportatie en terugkeer in 1944-1945’, in: Urker Volksleven, 18e jaargang, nr. 4., pagina 1-27. (Het verhaal van Louwe Gnodde)
Uitgelichte afbeelding: fragment van het persoonsbewijs van Jan Baarssen
Ontdek meer van A.J. Baarssen
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
