Hoe CHU’er Arie de Wit wethouder van Urk bleef met steun van de SGP

Mijn betovergrootvader Arie de Wit was in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog het enige gemeenteraadslid namens de CHU op Urk. Toch slaagde hij er in om een wethouderspost te bemachtigen, en met steun van nota bene de SGP te behouden.

Hervormd in een gereformeerd bolwerk

Urk was voor de Tweede Wereldoorlog een ARP-bolwerk. In 1918 haalde de ARP bij de Tweede Kamerverkiezingen op Urk 85% van de stemmen; in 1937 was dit nog steeds 80%. Stemmen ging voor een belangrijk deel volgens de kerkelijke lijnen. Hervormden stemden CHU, de gereformeerden van de grote Bethelkerk ARP en de christelijk gereformeerden SGP. Bij de volkstelling van 1930 was 85% van de Urkers gereformeerd, 10% hervormd en ruim 4% christelijk gereformeerd.

Bij gemeenteraadsverkiezingen speelden persoonlijkheden en lokale verhoudingen meer een rol. De ARP haalde tussen 1923 en 1939 telkens 3 of 4 zetels. Lijsten als die van Gnodde, Hakvoort en de vrije AR snoepten zetels van de ARP af. In 1939 waren er 6 fracties die samen 11 raadszetels verdeelden.

Een van die zetels was sinds 1927 stevig in handen van Arie de Wit namens de CHU. De Wit had een vooraanstaande positie als kerkmeester binnen de hervormde gemeente van Urk. Hij wist het hervormde kiezerspotentieel te verzilveren en steeds 9 a 10% van de stemmen in de wacht te slepen. Opmerkelijk is dat De Wit het vanuit deze minderheidspositie tot wethouder schopte. Onmin op persoonlijk tussen andere wethouderskandidaten speelde daarbij een belangrijke rol.

Wethouder A. Hakvoort

In de jaren ’20 en ’30 waren er op Urk twee wethouders. De verdeling was helder: één wethouder namens de ARP en de ander was A. Hakvoort van van de Christen-Democratische Partij, een afsplitsing van de ARP. Bij de Tweede Kamer-verkiezingen van 1925 haalde hij de landelijke pers als ‘een candidaat voor de Tweede Kamer in locale kleederdracht’. Bij de verkiezingen haalde de CDP (lijst Staalman) op Urk 111 van de 1201 uitgebrachte stemmen. Hoewel lokaal bijna de helft van de Urkers in 1923 op de lijst van Hakvoort had gestemd, bleven Urkers landelijk de ARP trouw.

Lokaal maakte Hakvoort furore als verdediger van de Urker belangen in het kader van de Zuiderzeesteunwet. Deze wet regelde steun voor belanghebbenden die als gevolg van de afsluiting van de Zuiderzee in inkomen achteruit gingen. De steun schoot vaak te kort en kon in vergelijkbare gevallen enorm variëren. De een kreeg niets, de volgende 2 gulden per week, een derde tot wel 18 gulden. Hakvoort kanaliseerde de bezwaren van de Urkers en bracht deze op het juiste adres: het kantoor van de Dienst Uitvoering Zuiderzeewerken aan het Rokin. Hakvoort meest opvallende onderneming was de protestmars van Urker vrouwen door Amsterdam, waarbij hij woordvoerder was. Een jaar later trok hij ook met de Urker mannen naar Amsterdam om beklag te doen over de behandeling van de Urker vissers.

1923	A. Hakvoort	Lijst Hakvoort (Chr. Dem.)
	P. Keuter	ARP
1927	A. Hakvoort	Lijst Hakvoort (Chr. Dem.)
	P. Brouwer	ARP
1931	A. Hakvoort	Lijst Hakvoort (Chr. Dem.)
	P. Brouwer	ARP
1935	M. Kramer	ARP
	P. Brouwer	ARP
1939	M. Kramer	ARP
	A. de Wit	CHU

Wethoudersdrama

Om niet opgehelderde redenen vonden Urker politici het in 1935 na twaalf jaar wethouder Hakvoort wel genoeg. Hakvoort voelde de bui al hangen en vroeg vlak voor de wethoudersverkiezing het woord in de gemeenteraad. Haperend en geëmotioneerd las hij een warrige verklaring voor, waarin hij bezwaar maakte tegen afspraken die door enkele raadsleden gemaakt zouden zijn over de invulling van de wethouderszetels. Hakvoort sloot zijn verklaring af met de berijmde psalm 36: 1.

Het trots gedrag des bozen doet
Mij spreken in ’t beklemd gemoed:
“Gods vrees is uit zijn ogen,”
Wijl hij zolang zichzelven vleit,
Tot God zijn ongerechtigheid
Niet langer kan gedogen.
Bedrog en onrecht spreekt zijn mond:
’t Verstand laat na, den waren grond
Van ’t weldoen op te merken;
Des nachts is’t kwaad zijn overleg;
Hij stelt zich op een bozen weg,
En schuwt geen snode werken.

Hakvoort stond hierna op en verliet met zijn driekoppige fractie de vergadering. K. Koffeman (Gemeentebelangen) vroeg Hakvoort of deze niet meteen zijn stoel mee wilde nemen; klaarblijkelijk was hij geen medestander van Hakvoort. De tweekoppige SGP-fractie steunde Hakvoort wel en fractievoorzitter Hoefnagel vroeg een verklaring voor te mogen lezen. Hier zat de ARP bij monde van M. Kramer niet op te wachten. Hierop verliet ook de SGP-fractie de vergadering. Van de elf leden waren er nu nog zes aanwezig; een meerderheid zo concludeerde de voorzitter van de raad burgemeester Gravesteijn. De wethoudersverkiezing kon doorgang vinden.

De overgebleven 6 raadsleden kozen 2 van de 3 ARP-raadsleden (P. Brouwer en M. Kramer) tot wethouder. Naast de 3 ARP-raadsleden steunden de eenpitters D. Gnodde en K. Koffeman de nieuwe wethouders. De beslissende en 6^e stem kwam van A. de Wit van de CHU.

P. Brouwer had er al drie periodes als raadslid, waarvan twee als wethouder opzitten. In 1938 besloot Brouwer op doktersadvies terug te treden. Zijn terugtreden viel ongeveer samen met het vertrek van burgemeester Gravesteijn, waardoor Urk veel inboette aan bestuurlijke ervaring. De relatief onervaren M. Kramer (ARP) schoof door naar de positie van eerste wethouder. A. de Wit (CHU) werd als tweede wethouder gekozen. Mogelijk was dit een beloning voor zijn stem bij de wethoudersverkiezing in 1935. Verder was A. de Wit na A. Hakvoort het meest ervaren raadslid. A. Hakvoort alsnog weer wethouder maken was na de ophef in 1935 natuurlijk niet mogelijk. De duidelijke keuze van de SGP voor de zijde van Hakvoort maakte het ook onmogelijk deze partij een wethouder te laten leveren.

	1923	1927	1931	1935	1939
Vrije AR / Lijst H. de Boer	1	1	1	0	0
ARP	3*	3*	4*	3**	3*
Groep Hakvoort	3*	2*	4*	3	2
CHU		1	1	1	1*
Lijst Gnodde			1	1	0
Lijst K. Koffeman / Gemeentebelangen				1	2
SGP				2	2
Lijst K. de Boer					1
Totaal aantal zetels	7	7	11	11	11

SGP steunt A. de Wit

In de tweede helft van de jaren ’30 begon de SGP zich op Urk steviger te profileren. Ds. E. du Marchie van Voorthuysen nam een beroep aan van de christelijk gereformeerde kerk. Zijn komst zorgde voor groei van de gemeente en voor nieuw elan bij de SGP. De plaatselijke kiesvereniging stuurde de gemeenteraad een adres waarin aangedrongen werd op vervroeging van de sluitingstijden van de cafés, van elf naar tien uur op zaterdagavond. Na veel discussie wist de SGP dit punt in april 1939 te verzilveren. Er waren slechts drie tegenstemmers, waaronder de wethouders Kramer (ARP) en de Wit (CHU). SGP-partijblad ‘De Banier’ noemde het gedrag van deze tegenstemmmers ‘treurig’.

Bij de verkiezingen in september 1939 bleken de politieke verhoudingen echter gewijzigd. Gemeentebelangen sleepte onder aanvoering van K. Koffeman twee zetels in de wacht. Hiermee leek Koffeman op koers te liggen om naast M. Kramer van de ARP een wethouderspost in te nemen. Een jaar eerder had hij voorzichtig warm gedraaid als voorzitter van het comité van ontvangst van de nieuwe burgemeester Keijzer, die in 1938 Gravestein opvolgde. Met zijn krant ‘de Oprechte Urker’, het enige Urker nieuwsmedium, had hij een belangrijke positie in de Urker samenleving.

De ambitie van Koffeman lag niet goed bij de SGP. Deze partij was er alles aan gelegen om Koffeman geen wethouder te laten worden. De SGP wilde daarvoor zelfs afzien van een eigen wethouderspost. Gezien de twee zetels had de SGP daar meer aanspraak op dan A. de Wit met zijn enkele CHU-zetel.

In goed overleg besloot de SGP echter de kandidatuur van De Wit te steunen, om Koffeman buiten het college te houden. Met steun van de SGP werden M. Kramer (ARP) en A. de Wit (CHU) dus opnieuw wethouder van Urk, hoewel juist zij niet in hadden gestemd met de vervroeging van de sluitingstijden van de cafés.

Beginselen waren lang niet altijd leidend voor de Urker gemeentepolitiek, persoonlijke tegenstellingen wel.

---

Lees ook: Arie de Wit meermaals onderscheiden voor redden kinderen uit zee