Wie was Aron?

Mijn overgrootmoeder Lummetje Anker-Bos diende in de jaren twintig bij Joodse gezinnen in Amsterdam. Uit die tijd stamt een foto van haar met een Joods jongetje, Aron.

“Tot op hoge leeftijd was er nog verdriet om Aaron, die als klein jongetje met haar op de foto ging en omkwam in een concentratiekamp” – Urker Volksleven, 28e jaargang, nummer 3, pagina 4.

Naast de bewuste foto was bovenstaande zin alle informatie die ik had over het Joodse jongetje Aron. Hij moest A(a)ron heten, uit een gezin afkomstig zijn waar bessien Lumme diende, en omgekomen zijn in een concentratiekamp.

Hoe kwam ik er achter wie dit jongetje was?

Stap 1: Gezinskaarten Amsterdam

Op de website van het Stadsarchief van Amsterdam zocht ik in de gezinskaarten 1893-1939 (link). Hierin trof ik de inschrijving van Bos, L, 30-12-1906 aan (link). Bessien Lumme heeft tussen 1920 en 1930 op drie adressen gewoond. Ik vond haar er op de foto rond de 20 uitzien en besluit het laatste adres te proberen.

Op 1 februari 1928 werd bessien Lumme ingeschreven op de Nieuwe Prinsengracht, numero 37. Dit is bij Schiffmann, in het bovenhuis.

Stap 2: Woningkaarten Amsterdam

De stad Amsterdam hield van elke woning bij wie er wanneer woonde. Ik zoek in de woningkaarten 1924-1989 (link). Hierin trof ik de woningkaart aan van de Nieuwe Prinsengracht 37 II-III (link) De Romeinse cijfers geven de nummers van de verdieping aan. Dit moet het bedoelde bovenhuis zijn.

Op de woningkaart trof ik de naam aan van David Schiffmann. Op de achterkant (waar niet-familieleden worden vermeld) staat de naam van Lummetje Bos. Ik had beet.

Stap 3: Terug naar gezinskaarten Amsterdam

Op de website van het Stadsarchief van Amsterdam zocht ik weer in de gezinskaarten 1893-1939 (link). Hierin vond ik de kaart van David Schiffmann (link). Op de kaart staat Aron vermeld als oudste kind, geboren op 8 maart 1926. Hij moet tussen de 2 en 4 jaar geweest zijn in de periode dat bessien Lumme bij hem in huis was (1928-1930). Deze Aron moet de Aron van de foto zijn.

Stap 4 – Persoonskaarten 1939

Nu wilde ik nagaan wat er met Aron in de oorlog gebeurde. Vanaf 1939 hield Amsterdam persoonsgegevens niet per gezin, maar per persoon bij. Op deze persoonskaarten zijn na de oorlog ook op basis van gegevens van het Rode Kruis de sterfdata van Joden toegevoegd die gedurende de Holocaust zijn vermoord. Deze persoonskaarten zijn te vinden in de index Archiefkaarten van Persoonskaarten 1939-1994 (link). Hierin was de kaart van Aron Schiffmann snel gevonden (link).

De persoonskaart van Aron Schiffmann gaf enkele details over hem prijs:

• Zijn beroep was kleermaker (net als zijn vader)
• Hij is op 12 juli 1943 uitgeschreven naar Duitsland
• Zijn overlijdensdatum is vastgesteld op 31 mei 1944 in de omgeving van Oswiecim, de Poolse naam van Auschwitz

Stap 5: Meer informatie

In de online krantendatabank Delpher zoek ik naar “Aron Schiffmann” (link). Ik vond een uitnodiging aan voor zijn 13e verjaardag in 1939. Vlak voor de oorlog vierde Aron dus zijn bar mitswa, hij werd religieus volwassen.

Stap 6: Wat gebeurde er tijdens de Holocaust met Aron?

Met dank aan Annemiek Gringold van het Joods Cultureel Kwartier, kwam ik meer te weten over de laatste maanden van het leven van Aron.

Fase A: Naar Vught

Op 15 maart 1943 werd Aron vanuit Amsterdam overgebracht naar kamp Vught in Brabant. Aron was toen 17 jaar oud. Hij moest dwangarbeid verrichten aan de Moerdijk, waar hij in barak 5 verbleef. In de oude scheepsbarakken aan de Moerdijkse Havenkade verbleven zo’n 500 Joden, die tankvallen moesten graven. (link)

Fase B: Naar Westerbork

Op 18 oktober 1943 werd Aron geregistreerd in Westerbork. Hij verbleef hier gedurende drie maanden, tot eind januari 1944. In oktober 1943 was de laatste fase van de Jodenvervolging in Nederland begonnen. Rijkscommissaris Seyss-Inquart, de nazibestuurder van Nederland, gaf in een brief aan dat de Endlösung bijna bereikt was. Nu waren ook Joden aan de beurt die tot nu toe onmisbaar geacht werden voor de Duitse oorlogsindustrie. (link)

Fase C: Naar Auschwitz

Op dinsdag 25 januari 1944 vertrok het 84e transport vanuit Westerbork. De trein, bestaande uit 26 veewagons, had Auschwitz als eindbestemming. Aan boord waren 948 mensen, waaronder 168 kinderen. De jongste was geboren in december 1943.

Bij aankomst in Auschwitz vond de selectie plaats. In totaal 689 Joden werden direct vermoord in de gaskamers. Aron werd met 189 andere mannen en 69 vrouwen aangewezen om te werken in een van de sub-kampen van Auschwitz. Dertig Joden van dit transport overleefden de oorlog.

Na de oorlog is de sterfdatum van Aron vastgesteld op 31 mei 1944. Dit betekent dat geen enkele overlevende van dit transport Aron na 31 mei nog heeft gezien.

Meer informatie

Josephina Prins maakte deel uit van het transport van 25 januari 1944 en overleefde Auschwitz. Zij vertelt over het transport het volgende:

Lees ook: de vraag van bessien Lumme, wat gebeurde er met Aron?